فاجعه چلنجر بر فراز شهرکرد؛ وقتی سرعتسنجها دروغ میگویند
فاجعه چلنجر بر فراز شهرکرد؛ وقتی سرعتسنجها دروغ میگویند
درسهایی از آسمان: فاجعه چلنجر بر فراز شهرکرد؛ وقتی سرعتسنجها دروغ میگویند!
میگویند برای اینکه پیشرفت کنی، «از آخرین اشتباهت درس بگیر»؛ اما هوانوردی تنها جایی است که اولین اشتباه شما، میتواند آخرین اشتباهتان باشد! هدف ما در اینجا تخریب هیچ شخص یا شرکتی نیست. توجه کنید که این اطلاعات طلایی در هیچ کتاب آموزشی و آکادمیکی نوشته نشده است؛ این خطوط از دل خون بیرون آمده و بهای سنگینی برای به دست آوردنشان پرداخته شده تا امروز ما ایمنتر پرواز کنیم. بیایید از گزارشهای رسمی سازمان هواپیمایی درس بگیریم.
شرح مختصر حادثه؛ در آسمان شهرکرد چه گذشت؟
در مارس ۲۰۱۸، یک فروند جت اختصاصی Bombardier Challenger 604 با ۳ خدمه و ۸ مسافر، از شارجه به مقصد استانبول در حال پرواز بود. این هواپیما هنگام عبور از آسمان ایران (نزدیک شهرکرد) و در ارتفاع حدود ۳۸ هزار پایی، ناگهان دچار مشکل اختلاف در نشانگرهای سرعت شد. هواپیما در نهایت وامانده (Stall) شد، هر دو موتور خاموش شدند و با از دست رفتن کامل کنترل، متأسفانه با کوه برخورد کرد و تمام سرنشینان جان باختند.
واکاوی دقیق علل حادثه؛ چرا جت چلنجر سقوط کرد؟
علت اصلی (Main Cause)
بر اساس گزارش رسمی، دلیل اصلی این فاجعه، مدیریت نادرست خدمه پروازی در مواجهه با خطای نشانگر سرعت (Unreliable Airspeed) بوده است.
هنگامی که سرعتسنجهای سمت چپ و راست اعداد متفاوتی را نشان دادند، خلبانان به جای حفظ زاویه پرواز و قدرت موتور (Pitch and Power)، به اشتباه به هشدار سرعت بیش از حد (Overspeed) اعتماد کردند و قدرت موتور را کاهش دادند. این کار باعث شد سرعت واقعی هواپیما به شدت افت کند و وارد وضعیت واماندگی (Stall) شود.
علتهای ثانویه (Secondary Causes)
این فاجعه تنها یک مقصر نداشت:
- فقدان CRM موثر (مدیریت منابع خدمه): کمکخلبان سه بار تلاش کرد چکلیست مربوط به خطای سرعتسنج را بخواند، اما کاپیتان هر بار صحبت او را قطع کرد و چکلیست هرگز کامل نشد!
- مبارزه با سیستم ایمنی: سیستمهای ایمنی هواپیما (Stick Pusher) برای جلوگیری از واماندگی وارد عمل شدند و دماغه را به پایین هل دادند، اما خلبان به اشتباه با این سیستم مقابله کرد.
- ضعف دستورالعملهای کارخانه سازنده: کمبود راهنماییهای عملیاتی کافی از سوی شرکت سازنده برای مدیریت این خطای خاص، کار را برای خلبانان سختتر کرده بود.
- خاموشی دوگانه موتور: نوسانات شدید هواپیما باعث برهم خوردن جریان هوای ورودی به موتورها و خاموش شدن هر دو موتور (Flameout) شد و خلبانان چکلیست مربوط به این وضعیت را نیز انجام ندادند.
چه کنیم تا این فاجعه تکرار نشود؟ (اقدامات پیشگیرانه)
- Pitch and Power را حفظ کنید: در صورت بروز خطای سرعتسنج، اولین و حیاتیترین اقدام، نادیده گرفتن سرعتسنجهای متناقض و تنظیم زاویه پرواز (Pitch) و قدرت موتور (Power) بر اساس جداول استاندارد است.
- احترام به چکلیست و CRM: کاپیتان باید اجازه دهد خلبانِ پایشگر (PM)، چکلیستهای اضطراری را بدون وقفه تا انتها بخواند. هیچکس در کابین نباید تکروی کند.
- با Stick Pusher نجنگید: زمانی که سیستم محافظت از Stall فعال میشود، باید به آن اجازه داد تا با کاهش زاویه حمله، هواپیما را به پرواز عادی برگرداند. مقابله فیزیکی با این سیستم فاجعهبار است.